Dit stappenplan beschrijft hoe bepaald kan worden waar de begrenzing ligt van het explosieaandachtsgebied veroorzaakt door  een risicovolle activiteit.
Het stappenplan bepalen explosieaandachtsgebieden, zoals in de Omgevingsregeling per 1 januari 2021 is aangewezen, omvat de volgende onderdelen:
1 - Bepalen explosieaandachtsgebieden met SAFETI-NL
2 - Bepalen explosieaandachtsgebieden met RBMII
3 - Bepalen civiele en militaire explosieaandachtsgebieden

In het Rekenvoorschrift omgevingsveiligheid is per activiteit zoals genoemd in Bijlage VII en paragraaf 5.1.2.5 van het Bkl, vastgelegd welke voorschriften, en welk rekenpakket, moeten worden toegepast. 

Aandachtsgebieden zijn gebieden waar mensen binnenshuis, zonder aanvullende maatregelen onvoldoende beschermd zijn tegen de gevaren die in de omgeving kunnen optreden. Voorbeelden zijn warmtestraling (brand), overdruk (explosie) en concentratie giftige stoffen in de lucht (gifwolk).  Aandachtsgebieden maken het inzichtelijk in welk gebied zich bij een ongeval bij een activiteit met gevaarlijke stoffen nog levensbedreigende gevolgen voor personen in gebouwen kunnen voordoen. Binnen de aandachtsgebieden is extra aandacht nodig om aanwezigen te beschermen tegen mogelijke ongevallen bij activiteiten met gevaarlijke stoffen.

De aandachtsgebieden maken deze gevaren zichtbaar. Voor de bepaling van de aandachtsgebieden is uitgegaan van de bescherming die nieuwbouw en reguliere rampenbestrijding biedt. De gemeente beoordeelt of, en zo ja welke maatregelen nodig zijn om mensen in aandachtsgebieden voldoende te beschermen.

Op grond van het Bkl (artikel 5.15, lid 1) moet binnen een aandachtsgebied rekening worden gehouden met de kans op het overlijden van een groep van tien of meer personen per jaar, als rechtstreeks gevolg van een ongewoon voorval veroorzaakt door een activiteit met gevaarlijke stoffen.

Het beleidsdoel van het 'aandachtsgebied' is dat voorafgaand aan besluitvorming wordt nagedacht over de risico’s en de mogelijke effecten bij een incident bij de (vergunde) activiteit met gevaarlijke stoffen; onderdeel daarvan is het overwegen van maatregelen die nodig zijn om veiligheid voldoende te waarborgen en de fysieke leefomgeving en omgevingskwaliteit (milieu en gezondheid) voldoende te beschermen.

Begrenzing aandachtsgebied (art. 5.12 Bkl)
De begrenzing van de aandachtsgebieden is daar waar mensen binnenshuis in een standaard gebouw beschermd zijn tegen de gevaren van brand, explosie en gifwolk. De begrenzing van de aandachtsgebieden is vastgesteld in het Bkl:

  • Een brandaandachtsgebied is de locatie begrensd door de afstand, waar als gevolg van een ongewoon voorval dat leidt tot een plasbrand of een fakkelbrand, de warmtestraling ten hoogste 10 kW/m2 is. (Bkl artikel 5.12, lid 1).
  • Een explosieaandachtsgebied is de locatie begrensd door de afstand, waar als gevolg van een ongewoon voorval dat leidt tot:
    a. een kokende vloeistof-gasexpansie-explosie (Boiling Liquid Expanding Vapor Explosion, BLEVE), de warmtestraling ten hoogste 35 kW/m2 is, en
    b. een explosie, anders dan onder a, de overdruk ten hoogste 10 kPa is. (Bkl artikel 5.12, lid 2).
  • Een gifwolkaandachtsgebied is de locatie begrensd door de afstand, waar als gevolg van een ongewoon voorval dat leidt tot een gifwolk, personen in een gebouw overlijden door blootstelling aan ten hoogste de bij ministeriële regeling bepaalde vastgestelde concentratie van een gevaarlijke stof. (Bkl artikel 5.12, lid 3).
    Een gifwolkaandachtsgebied wordt begrensd door een afstand van 1,5 km als de afstand, bedoeld in het derde lid Bkl, groter is. (Bkl artikel 5.12, lid 4)

Onderscheid binnen aandachtsgebieden
Binnen een aandachtsgebied zijn verschillende zones  te onderscheiden die bepalend kunnen zijn voor de mate waarin het bevoegd gezag van oordeel is dat het bieden van bescherming zinvol, haalbaar en betaalbaar is. In algemene zin kan worden gesteld dat de kans dat een plek getroffen wordt afneemt wanneer de afstand van de risicobron toeneemt. Ook zal de impact van de calamiteit afnemen als de  afstand tot de risicobron toeneemt. Verder is voor bescherming tegen brand en gifwolk de blootstellingduur relevant. Bij aandachtsgebieden die zijn gebaseerd op risicoberekeningen is deze informatie direct af te leiden uit de berekening en daarmee beschikbaar om te worden meegewogen bij de besluitvorming van het bevoegd gezag over het voorschriftengebied, groepsrisico en gelijkwaardige beschermende maatregelen. Bij aandachtsgebieden die beleidsmatig zijn bepaald (basisnet) of afgekapt (gifwolk) kan het bevoegde gezag er voor kiezen om door middel van een aanvullende risicoberekening de verschillende zones binnen (en buiten) het aandachtsgebied te onderscheiden.

Bepalen en bekendmaken aandachtsgebieden

Het bevoegd gezag is verantwoordelijk voor het bepalen en bekendmaken van aandachtsgebieden. Een aandachtsgebied geldt zodra een risicovolle activiteit (overeenkomstig een omgevingsvergunning voor de milieubelastende activiteit of overeenkomstig het omgevingsplan of na een tijdig gedane melding) in werking is. Een aandachtsgebied hoeft dus niet eerst in het omgevingsplan te worden aangewezen om te gelden.

Aandachtsgebieden en het digitaal stelsel omgevingswet (DSO)

Aandachtsgebieden moeten zichtbaar zijn voor elke burger en initiatiefnemer. Uiteindelijk zullen de aandachtsgebieden digitaal worden ontsloten via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Het bevoegd gezag zorgt daarvoor. Door de aandachtsgebieden op de kaart te zetten, is direct voor iedereen helder waar extra bescherming nodig kan zijn tegen brand, explosie of gifwolk.

Een explosieaandachtsgebied is het gebied waar de berekende overdruk als gevolg van een explosie van gevaarlijke stoffen gelijk is aan of groter is dan 10 kPa (0,1 bar). Bij de berekeningen wordt uitgegaan van de modelscenario’s zoals gehanteerd voor het berekenen van het plaatsgebonden risico. De grens van het aandachtsgebied is beleidsmatig gekozen, met de aanname dat een standaardgebouw bij een dergelijke overdruk wel beschadigd raakt, maar niet bezwijkt; bij overdruk vanaf 10 kPa worden de mensen in een standaard gebouw blootgesteld aan scherfwerking (bijvoorbeeld rondvliegend glas). Bij Boiling Liquid Expanding Vapor Explosions (BLEVE’s) is het aandachtsgebied in het Bkl begrensd op 35 kW/m2.

Afhankelijk van het type activiteit zijn er in de regelgeving vaste afstanden vastgesteld of zijn deze afstanden specifiek te berekenen.

Bepalen explosieaandachtsgebieden met SAFETI-NL

Voor de berekening van het explosieaandachtsgebied met SAFETI-NL zijn twee effecten van belang, namelijk 35 kW/m2 voor het optreden van een kokende-vloeistof-gasexpansie-explosie (BLEVE) en 10 kPa (dit is gelijk aan 0,1 bar) overdruk (Bkl artikel 5.12, lid 2). Dit betekent dat er twee afstanden van belang zijn voor het explosieaandachtsgebied.

De volgende stappen moeten worden doorlopen om de afstand voor het explosieaandachtsgebied te berekenen.
1. Ga uit van de scenario’s van de kwantitatieve risicoanalyse zoals opgenomen in  het Rekenvoorschrift omgevingsveiligheid. Deze scenario's zijn representatief voor alle mogelijke primaire scenario's die kunnen optreden en kunnen leiden tot levensbedreigende gevolgen in de omgeving van de activiteit

2. Zoek vervolgens in SAFETI-NL naar de scenario’s met explosie-effecten buiten de terreingrens. Gebruik hiervoor de ‘Summary Maximum Effect Zones reports’. Deze is te vinden in het tabblad Home onder Risk. Vink de optie ‘Merge results for duplicate weathers using maximum distance’ uit. Het SMEZ-rapport is zichtbaar als rapport in SAFETI-NL en te exporteren naar een Excel-bestand.

Vuurbal

3. Selecteer de scenario’s die betrekking hebben op een vuurbal. Dit zijn de instantane scenario’s (met een waarde in de kolom Discharge Mass [kg]) van een drukvat (equipment item type: pressure vessel) dan wel de scenario’s met code SAIBO (kolom Corresponding event).

4. Zoek vervolgens naar het vuurbal scenario met de grootste afstand tot 35 kW/m2 buiten de terreingrens.
N.B.: Een BLEVE van een brandbaar tot vloeistof verdicht gas bestaat uit twee componenten: een fysische explosie en een vuurbal. Er bestaat een kans dat de fysische explosie van de BLEVE de ramen van gebouwen breekt waarna de, relatief korte, warmtestraling nog voor dodelijke slachtoffers kan zorgen. Om deze reden wordt de vuurbal apart meegenomen.

5. Indien er meerdere vuurballen worden gemodelleerd, moet per insluitsysteem de afstand worden bepaald. Alle afstanden samen vormen het aandachtsgebied. Het aandachtsgebied hoeft daarmee dus niet cirkelvormig te zijn. Het kan ook bestaan uit meerdere cirkels die niet perse aaneensluitend hoeven te zijn.

Explosie

De vrije veld methode die gebruikt word bij de bepaling van het plaatsgebonden risico kan voor explosies tot grote aandachtsgebieden leiden, omdat de wolk bij deze methode geen rekening houdt met de aanwezigheid van ontstekingsbronnen in de omgeving. Daarom is ervoor gekozen om bij explosieaandachtsgebieden uit te gaan van een meer realistische benadering.  Voor het bepalen van explosieaandachtsgebieden wordt uitgegaan van ontsteking op de terreingrens. Hiervoor is gekozen omdat in de bewoonde omgeving ontstekingsbronnen aanwezig zijn, zoals voertuigen met verbrandingsmotoren, elektrische installaties, etcetera. De berekening van het plaatsgebonden risico kan niet gebruikt worden voor de bepaling van de explosieaandachtsgebieden. Er is een aanvullende berekening nodig.

6. Voer een aanvullende berekening uit, waarbij net langs en binnen de boundary een Electrical polyline is gedefinieerd, die voor ontsteking zorgt.

7. Bepaal voor deze aanvullende berekening per insluitsysteem (locatie) binnen welk gebied een overdruk van 10 kPa (0,1 bar) of meer kan optreden. Selecteer hiervoor per insluitsysteem (locatie) de grootste effectafstand in de kolom Largest distance to 0,1 bar [m]. De event code zal nu in plaats van free field betrekking hebben op delayed ignition.

8. Indien er meerdere explosies worden gemodelleerd, moet per insluitsysteem (locatie) de afstand worden bepaald. Alle afstanden samen vormen het aandachtsgebied. Het aandachtsgebied hoeft daarmee dus niet cirkelvormig te zijn. Het kan ook bestaan uit meerdere cirkels die niet perse aaneensluitend hoeven te zijn.
N.B.: Het explosiegebied komt grosso modo overeen met het gebied waarin een wolk ontvlambaar is. Bij ontsteking van de wolk kunnen ook secundaire branden ontstaan.

9. Rapporteer de aandachtsgebieden voor de vuurbal en voor de explosie (10 kPa (0,1 bar) overdruk) afzonderlijk.

Voorbeeld ontstekingsbronnen in SAFETI-NL
Definitie ontstekingsbronnen in SAFETI-NL
Definitie ontstekingsbronnen in SAFETI-NL

Bepalen explosieaandachtsgebieden met RBMII

Voor de bepaling van de afstand voor het explosieaandachtsgebied bij transport (Basisnet) is een berekening niet nodig. Het ministerie van IenW heeft deze afstand voor het explosieaandachtsgebied voor het Basisnet beleidsmatig vastgesteld op 200 meter (Bkl, Bijlage VII onder C).

Bepalen civiele en militaire explosieaandachtsgebieden

Civiele explosieaandachtsgebieden voor activiteiten zoals benoemd in artikel 5.28 onder a onder 2o, Bkl en militaire explosieaandachtsgebieden voor activiteiten zoals benoemd in artikel 5.32 onder a, Bkl worden berekend volgens het Rekenvoorschrift omgevingsveiligheid.